Bez cukru kontra bez dodatku cukru — co naprawdę wolno napisać na opakowaniu i co z tego wynika

Napisy bez cukru i bez dodatku cukru mogą wyglądać jak dwa warianty tej samej informacji, ale w prawie żywnościowym oznaczają coś innego. Pierwszy odnosi się do faktycznej zawartości cukrów w gotowym produkcie, drugi do sposobu jego receptury i tego, czy podczas produkcji użyto składników w celu dosładzania.

Różnica jest praktyczna. Produkt bez dodatku cukrów nadal może zawierać kilka lub kilkanaście gramów cukrów na 100 g, jeżeli występują one naturalnie w jego składnikach. Z kolei produkt oznaczony jako „bez cukru” może zawierać śladową ilość cukrów, ponieważ prawo przewiduje konkretny próg, a nie absolutne zero.

Najważniejsza informacja znajduje się nie tylko na froncie opakowania, lecz także w tabeli wartości odżywczej i wykazie składników.

Co naprawdę oznacza „bez cukru”

Zasady używania oświadczeń żywieniowych określa rozporządzenie (WE) nr 1924/2006. Zgodnie z jego załącznikiem oświadczenie „nie zawiera cukrów” oraz każde sformułowanie mające dla konsumenta taki sam sens można stosować wyłącznie wtedy, gdy produkt zawiera maksymalnie 0,5 g cukrów na 100 g lub 100 ml.

„produkt zawiera nie więcej niż 0,5 g cukrów na 100 g lub 100 ml.”

W praktyce napis „bez cukru”, „sugar free” czy inne hasło jednoznacznie sugerujące brak cukrów podlega temu samemu kryterium. Producent nie może więc użyć takiego komunikatu na produkcie zawierającym przykładowo 1,5 g cukrów na 100 g, nawet jeśli cała ta ilość pochodzi naturalnie z surowców.

Jednocześnie limit 0,5 g oznacza, że „bez cukru” nie zawsze równa się laboratoryjnemu 0,00 g. Mogą pozostać niewielkie ilości wynikające z użytych składników lub procesu technologicznego.

Cukry na etykiecie mają przy tym określone znaczenie prawne. Rozporządzenie 1169/2011 definiuje je jako wszystkie cukry proste i dwucukry obecne w żywności, z wyjątkiem alkoholi wielowodorotlenowych, czyli polioli.

„Bez dodatku cukrów” dotyczy receptury, nie wyniku w tabeli

Warunek dla bez dodatku cukrów działa inaczej. Produkt nie może zawierać dodanych monosacharydów, disacharydów ani innych środków spożywczych wykorzystanych ze względu na ich właściwości słodzące.

Oznacza to, że problemem nie jest wyłącznie biały cukier kryształ. Niedopuszczalne może być także dosładzanie poprzez składnik będący żywnością, jeżeli został wykorzystany właśnie ze względu na właściwości słodzące.

Do tej kategorii, zależnie od receptury i funkcji danego składnika, mogą należeć między innymi:

• sacharoza, glukoza, fruktoza i syropy cukrowe,
• miód lub inne produkty wykorzystywane do nadania słodkiego smaku,
• koncentraty i inne składniki spożywcze użyte przede wszystkim jako środek słodzący.

Samo zastąpienie sacharozy składnikiem o bardziej „naturalnie” brzmiącej nazwie nie tworzy więc automatycznie produktu bez dodatku cukrów.

Prawo patrzy nie tylko na nazwę składnika, ale również na funkcję, jaką pełni on w produkcie.

Naturalne cukry obecne w surowcu są natomiast dopuszczalne. Typowym przykładem jest laktoza w mleku i naturalnym produkcie mlecznym. Jeżeli takie cukry występują, przepisy przewidują dodatkową informację na etykiecie.

„ZAWIERA NATURALNIE WYSTĘPUJĄCE CUKRY”.

Dlatego jogurt naturalny bez dosładzania może mieć kilka gramów cukrów w tabeli wartości odżywczej i jednocześnie spełniać warunki oświadczenia o braku dodatku cukrów.

Bez cukru, bez dodatku i niska zawartość cukrów

Te trzy komunikaty są regulowanymi oświadczeniami żywieniowymi, ale odpowiadają innym warunkom.

Oświadczenie	Podstawowy warunek	Co może zawierać produkt
Bez cukru / nie zawiera cukrów	maks. 0,5 g cukrów na 100 g lub 100 ml	śladowe ilości cukrów, inne składniki energetyczne
Bez dodatku cukrów	brak dodanych mono- i disacharydów oraz żywności użytej do słodzenia	naturalnie obecne cukry
Niska zawartość cukrów	maks. 5 g/100 g produktu stałego lub 2,5 g/100 ml płynu	więcej cukrów niż produkt „bez cukru”

Progi dla „niskiej zawartości cukrów” również wynikają z rozporządzenia 1924/2006 i są publikowane w zestawieniu dopuszczonych oświadczeń przez Komisję Europejską.

Różnica pokazuje, dlaczego sam napis na froncie nie wystarcza do porównania dwóch produktów. Baton „bez dodatku cukrów” może mieć więcej cukrów ogółem niż inny produkt oznaczony jako „o niskiej zawartości cukrów”, jeżeli jego składniki naturalnie dostarczają dużych ilości monosacharydów i disacharydów.

Gdzie szukać prawdziwej ilości cukrów

Obowiązkowa tabela wartości odżywczej dla większości żywności opakowanej obejmuje między innymi węglowodany oraz pozycję „w tym cukry”. Szczegółowe zasady wynikają z rozporządzenia (UE) nr 1169/2011.

Ta wartość obejmuje cukry obecne w gotowym produkcie niezależnie od ich źródła. Tabela nie odpowiada więc na pytanie, ile cukru producent dodał podczas produkcji.

Najpewniejsza ocena wymaga trzech kroków:

1. Sprawdzić hasło z przodu opakowania i ustalić, czy mówi o całkowitej zawartości cukrów, czy o ich niedodawaniu.
2. Odczytać „w tym cukry” w przeliczeniu na 100 g lub 100 ml, aby porównać produkty na tej samej podstawie.
3. Przejrzeć wykaz składników, zwracając uwagę na cukier, syropy, miód, koncentraty i substancje słodzące.

Wartość „w tym cukry” mówi, ile cukrów jest w produkcie, ale sama nie ujawnia ich technologicznego pochodzenia.

Czy „bez cukru” oznacza produkt niskokaloryczny

Nie. Oświadczenie dotyczące cukrów nie jest równocześnie oświadczeniem o wartości energetycznej.

Produkt spełniający limit dla określenia „bez cukru” może zawierać tłuszcz, skrobię, białko lub poliole. W efekcie jego kaloryczność może pozostać znacząca. Podobnie naturalnie występujące cukry w produkcie bez dodatku cukrów mogą dostarczać energii dokładnie tak jak inne cukry o tej samej budowie chemicznej.

Dobrym przykładem są wyroby cukiernicze i produkty do smarowania. Usunięcie sacharozy może wymagać zmiany całej receptury, a część energii nadal będzie pochodzić z tłuszczu, innych węglowodanów lub substancji zastępujących cukier.

Obecność substancji słodzących także nie może zostać ukryta. Rozporządzenie 1169/2011 przewiduje odpowiednie oznakowanie produktów zawierających takie dodatki, w tym informację „zawiera substancję(-e) słodzącą(-e)” przy nazwie żywności.

Opakowanie nie może tworzyć fałszywego wrażenia

Przepisy dotyczą nie tylko pojedynczego zdania, lecz całej prezentacji produktu. Artykuł 7 rozporządzenia 1169/2011 wymaga, aby informacje o żywności były rzetelne, jasne i zrozumiałe oraz nie sugerowały cech, których produkt nie posiada.

„Informacje na temat żywności nie mogą wprowadzać w błąd”.

Dotyczy to również grafiki, wielkości napisów, opisów reklamowych i sposobu eksponowania informacji. Samo spełnienie liczbowego limitu nie daje swobody tworzenia przekazu sugerującego właściwości zdrowotne, których przepisy nie pozwalają przypisać produktowi.

Przy ocenie etykiety produktów spożywczych najbardziej praktyczne jest więc oddzielenie trzech rzeczy: oświadczenia marketingowego, faktycznej ilości cukrów oraz składu receptury.

„Bez dodatku cukrów” nie jest mocniejszą wersją „bez cukru”, lecz zupełnie inną informacją.

Najczęstsze pytania

Czy „bez dodatku cukru” oznacza 0 g cukrów?

Nie. Produkt może zawierać cukry naturalnie obecne w jego składnikach. W takim przypadku na etykiecie powinna pojawić się informacja o naturalnie występujących cukrach.

Ile cukru może mieć produkt oznaczony „bez cukru”?

Maksymalnie 0,5 g cukrów na 100 g lub 100 ml produktu.

Czy produkt bez dodatku cukru może być bardzo słodki?

Tak. Może zawierać naturalnie obecne cukry, a przepisy nie wykluczają stosowania dozwolonych substancji słodzących, jeżeli produkt jest odpowiednio oznakowany.

Czy „bez cukru” oznacza „bez węglowodanów”?

Nie. Cukry są tylko częścią węglowodanów. Produkt może zawierać między innymi skrobię lub poliole i nadal spełniać warunek dotyczący cukrów.

Czy tabela „w tym cukry” pokazuje cukier dodany przez producenta?

Nie. Pokazuje łączną ilość cukrów prostych i dwucukrów w gotowym produkcie, niezależnie od tego, czy występowały naturalnie, czy zostały dodane.

Które oznaczenie mówi więcej o faktycznej zawartości cukrów?

Bez cukru a bez dodatku cukru odpowiadają na dwa różne pytania. Pierwsze określa maksymalną zawartość cukrów w produkcie, drugie informuje o sposobie jego wytworzenia. Do porównania produktów najbardziej użyteczna pozostaje wartość „w tym cukry” podana na 100 g lub 100 ml.